زلزله‌ای به ارزش ۱۸۰۰ تریلیون تومان در اقتصاد ایران؛ آیا جامعهٔ اقتصادی و مردم آمادگی مواجهه با آن را دارند؟

تصور کنید دولت مجبور شود کسری بودجه‌ای معادل ۱۸۰۰ تریلیون تومان را جبران کند. این تنها یک رقم آماری بر روی کاغذ نیست؛ بلکه موجی عظیم است که می‌تواند کل ساختار اقتصادی کشور ، از نرخ ارز و طلا گرفته تا هزینه‌های روزمرهٔ خانوارها ، را تحت تأثیر قرار دهد. هر تصمیم کوچک در حوزهٔ سیاست‌های مالی و بودجه‌ای، همچون فعال‌کردن یک مکانیسم زنجیره‌ای است که پیامدهای آن به سرعت در سراسر اقتصاد نفوذ می‌کند. آیا جامعهٔ اقتصادی و شهروندان برای درک و واکنش به این تکان‌های احتمالی آماده‌اند؟


۱. کسری بودجه چیست؟
کسری بودجه زمانی رخ می‌دهد که هزینه‌های دولت از درآمدهای مصوب آن فراتر رود. برای پوشش این شکاف، دولت معمولاً سه راهکار اصلی را در پیش می‌گیرد:

استقراض (از طریق انتشار اوراق بدهی)،
فروش دارایی‌های دولتی،
تأمین مالی از طریق بانک مرکزی (چاپ پول یا استقراض از نظام بانکی).
در شرایط کنونی، این شکاف به میزان قابل‌توجهی — معادل حدود ۱۸۰۰ تریلیون تومان یا نزدیک به ۲۵ میلیارد دلار بر اساس نرخ رسمی ارز ، گسترش یافته است. چنین رقمی، پتانسیل تخریب‌گری گسترده‌ای در ساختار اقتصادی کشور دارد.


۲. ریشه‌های ایجاد کسری بودجه
آقای هادی قوامی، نایب‌رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلامی، با تأکید بر این موضوع می‌گوید:

«کسری بودجه تا پایان سال جاری به حدود ۱۸۰۰ هزار میلیارد تومان خواهد رسید. یکی از مهم‌ترین عوامل این شکاف، عدم تطابق بین پیش‌بینی‌های دولت در خصوص فروش نفت و واقعیت‌های بازار جهانی است.»

به عبارت دیگر، دولت بر اساس قیمت‌های پیش‌بینی‌شده برای نفت بودجه را تدوین کرده، در حالی که شرایط واقعی بازار از آن پیش‌بینی‌ها فاصله گرفته و این تفاوت، منجر به ایجاد شکاف چشمگیری در بودجه شده است.


۳. راهکارهای جبران کسری و پیامدهای اقتصادی آنها
انتشار اوراق بدهی: این روش بدون افزایش مستقیم نقدینگی، نیازهای مالی دولت را تأمین می‌کند؛ اما با افزایش بدهی‌های داخلی و فشارهای بهره‌ای مواجه است.
استقراض از بانک‌ها یا بانک مرکزی: این اقدام نقدینگی را سریعاً به اقتصاد تزریق می‌کند و در کوتاه‌مدت موجب تشدید تورم و کاهش ارزش پول ملی می‌شود.
چاپ پول مستقیم: ساده‌ترین، اما خطرناک‌ترین راهکار است. ورود پول بدون پشتوانهٔ تولیدی، تورم را شتاب می‌دهد و نوسانات ارزی را تشدید می‌کند.
فروش دارایی‌های دولتی (مولدسازی): هرچند ظاهراً تورم‌زا نیست، اما در صورت عدم همراهی با افزایش تولید واقعی، ورود منابع مالی به چرخهٔ اقتصادی بدون پشتوانهٔ کالا، فشار تورمی غیرمستقیمی را ایجاد خواهد کرد.


۴. ارتباط کسری بودجه، نقدینگی و نرخ ارز
در اقتصاد ایران، زنجیره‌ای مستقیم بین کسری بودجه، افزایش پایهٔ پولی، رشد نقدینگی، تورم و نوسانات نرخ ارز وجود دارد.

نکتهٔ کلیدی این است که هر واحد افزایش در پایهٔ پولی، با ضریب نامنسجم تقریبی ۷.۵ به نقدینگی کل اقتصاد تبدیل می‌شود. به‌عنوان مثال، چاپ ۱۰۰ هزار میلیارد تومان پول، بیش از ۷۵۰ هزار میلیارد تومان نقدینگی جدید در اقتصاد ایجاد می‌کند. این اثرات تکثیرشده، فشار را بر قیمت‌ها و نرخ ارز به‌صورت چندبرابری اعمال می‌کند.


۵. مقیاس واقعی کسری بودجه
بر اساس آمار رسمی، نقدینگی کشور تا پایان خرداد ماه سال ۱۴۰۴، به حدود ۱۱٬۰۵۸ هزار میلیارد تومان رسیده است. برآوردهای اخیر نشان می‌دهد که این رقم اکنون به مرز ۱۲٬۵۰۰ هزار میلیارد تومان نزدیک شده است.

در این چارچوب، کسری بودجهٔ ۱۸۰۰ تریلیون تومانی معادل تقریباً ۱۵ درصد کل نقدینگی کشور است. حتی اگر بخش کوچکی از این کسری از طریق تأمین مالی تورمی (چاپ پول) جبران شود، می‌تواند به‌راحتی تورمی در محدودهٔ ۴۰ تا ۵۰ درصد و جهش قابل‌توجهی در نرخ دلار ایجاد کند.


۶. جمع‌بندی راهکارها و پیامدها

◾️ راهکار
◾️ پیامد اصلی
◾️ انتشار اوراق بدهی
◾️ کنترل کوتاه‌مدت تورم، اما افزایش بدهی‌های عمومی
◾️ استقراض از بانک‌ها
◾️ افزایش سریع نقدینگی و تشدید تورم
◾️ چاپ پول
◾️ اثر تکثیرشده، تورم شدید و نوسان انفجاری نرخ ارز
◾️ فروش دارایی‌ها
◾️ تورم غیرمستقیم به دلیل ورود پول بدون افزایش تولید


۷. هشداری جدی برای سیاست‌گذاران و عموم مردم
تأمین مالی کسری از طریق چاپ پول، همچون ریختن بنزین بر آتش است. هر تصمیم به‌ظاهر کوچک در این حوزه، اثرات زنجیره‌ای و چندبرابری در اقتصاد دارد. افزایش نقدینگی، تشدید تورم، نوسانات شدید نرخ ارز و کاهش اعتماد عمومی به پول ملی، از پیامدهای اجتناب‌ناپذیر این مسیر خواهد بود.

در پایان، رقم ۱۸۰۰ تریلیون تومان (همت) صرفاً یک آمار نیست؛ بلکه نشانه‌ای از بحرانی عمیق است که می‌تواند پایداری اقتصادی و اعتماد اجتماعی را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، شفافیت، دقت در سیاست‌گذاری و پرهیز از راهکارهای کوتاه‌مدت و مخرب، بیش از پیش ضروری است.