همه چیز درباره ارز دیجیتال تزوس TEZOS

نوشته و تدوین: آرش احمدی

❓ تزوس چیست؟

اگر به زبان کمی ساده بگوییم، تزوس (Tezos) مدعی شده که اولین پلتفرم خوداصلاحگر ارز دیجیتال است. این پلتفرم قراردادهای هوشمند، مشابه اتریوم است (تشابهات با اتریم را بررسی خواهیم کرد) و امکان ایجاد برنامه‌های غیرمتمرکز را می‌دهد، با این تفاوت که از الگوریتم اجماع اثبات سهام استفاده می‌کند. شرکت‌کنندگان در بلاک چین تزوس یا همان سهام‌داران، می‌توانند بر روی تغییراتی که می‌خواهند رأی دهند تا درباره طرح‌های پیشنهادی یک توافق جمعی در شبکه حاصل شود.

در واقع تزوس یک پلتفرم غیرانحصاری، توزیع‌شده و خوداصلاحگر است که از قراردادهای هوشمند برای فراهم آوردن یک سازوکار حاکمیتی درون‌زنجیره‌ای منحصربه‌فرد و ایجاد برخی بهبودها نسبت به پلتفرم‌هایی مانند اتریوم بهره می‌برد. تمرکز اصلی پلتفرم بر روی یک طراحی چندساختاری با بروزرسانی‌های جزئی درون‌زنجیره‌ای در پروتکلش است که به نوعی از مدل اجماع اثبات سهام اصلاح‌شده استفاده می‌کند که در آن سهام‌داران قادر به تغییر ساختار حاکمیتی پروتکل هستند.

وقتی تزوس عرضه شد، اکثر شبکه‌های نسل اول بلاک‌چین‌ مانند بیت‌کوین و اتریوم محدودیت‌های مقیاس‌پذیری و امنیت داشتند و سعی کردند این مشکلات را با ایجاد فورکهای متعدد حل کنند، ولی تزوس آمد تا مدعی یک برنامه بی‌نقص در این زمینه‌ها باشد. این ظرفیت باعث شده تا تزوس به یکی از امیدوارکننده‌ترین پروژه‌های موجود در حوزه رمزارزها تبدیل شود. تزوس قابلیت به‌روزرسانی‌های غیرمتمرکز و تنها بلاک‌چینی است که این قابلیت ارتقا را به صورت خودکار بدون ایجاد فورک دارد.

Tezos از زبان برنامه‌نویسی خاص خودش که «مایکلسون» (Michelson) نام دارد، استفاده می‌کند. این زبان برنامه‌نویسی تورینگ کامل (Turing-complete) است؛ این یعنی سطح پیچیدگی این زبان با سطح بیشتر زبان‌های برنامه‌نویسی مشابه است و در نتیجه می‌توان از آن برای برنامه‌نویسی هر نوع برنامه مدرنی استفاده کرد.

⚙️ ویژگی‌های کلیدی تزوس

تزوس در سایت خود ویژگی‌های اساسی زیر را برای پلتفرمش تعریف کرده است:

🔸 خود اصلاحگر (Self-Amendment)

با این ویژگی، تزوس می‌تواند بدون نیاز به فورک یا جدا شدن زنجیره‌ها به دو بلاک چین متفاوت، بروزرسانی‌های خود را اعمال کند. این ویژگی می‌تواند از تغییر انگیزه‌های سهام‌داران و مختل شدن شبکه در طول زمان جلوگیری کند و هزینه‌های اجرای بروزرسانی در پروتکل و پیاده‌سازی نوآوری‌ها در آینده کاهش یابد.

🔸 مدیریت درون‌زنجیره‌ای (On-Chain Governance)

در تزوس تمامی سهام‌داران می‌توانند در مدیریت پروتکل موثر باشند. سهام‌داران می‌توانند اظهار نظر کنند تا درباره طرح‌های پیشنهادی، توافق از راه رأی‌گیری حاصل شود. با ترکیب سازوکار مدیریت درون‌زنجیره‌ای و خود اصلاحگری، امکان تغییر روش فرایند رأی‌گیری در آینده با کشف مکانیزم‌های بهتر مدیریتی، نیز وجود خواهد داشت.

🔸 نوآوری غیرمتمرکز (Decentralized Innovation)

پیشنهادات در جهت اصلاح و بهبود پروتکل، در صورتی که پذیرفته شوند، مشمول پرداخت خواهند شد. این نوع سازوکار تأمین مالی، نگهداری از شبکه را به صورت غیرمتمرکز ممکن می‌سازد. ایجاد یک اکوسیستم از توسعه‌دهندگان فعال و متنوع که برای مشارکت در پروتکل انگیزه اقتصادی دارند، روند توسعه و پذیرش تزوس را بهبود خواهد بخشید.

🔸 قراردادهای هوشمند و بررسی رسمی (Smart Contracts & Formal Verification)

قابلیت ایجاد قراردادهای هوشمند غیرمتمرکز در پلتفرم تزوس وجود دارد. ضمن آن تکنیک‌هایی برای کمک به کاربران در جهت بررسی رفع خطاها و بهبود امنیت برنامه‌ها، به کار گرفته می‌شود. این تکنیک در صورت استفاده صحیح، از باگ‌های هزینه‌بر و جنجال‌آفرین در آینده جلوگیری می‌کند. این ویژگی به صورت بومی در زبان برنامه‌های هوشمند پلتفرم تزوس وجود دارد. زبان برنامه‌نویسی «هسکل» (Haskell) که متعلق به شبکه کاردانو (Cardano) است نیز از این ویژگی بهره می‌برد.

🔸 اثبات سهام سیال (Liquid Proof-of-Stake – LPoS)

مشارکت‌کنندگان (نودها) در شبکه، منابع محاسباتی لازم برای بقا و ادامه حیات شبکه را فراهم می‌کنند. بر خلاف دیگر ارزهای دیجیتال مبتنی بر اثبات سهام، در تزوس هر سهامداری می‌تواند در فرایند اجماع، امنیت و پایداری شبکه شرکت کند و پاداش بگیرد.

🔸 نمایندگی (Delegation)

امنیت سپرده‌گذاری، لازمه مشارکت در فرآیند اثبات سهام است. امنیت تزوس با پروتکل انگیزه‌بخش آن از طریق مجازات افراد متقلب و پاداش دادن به افراد درستکار در شبکه تحقق می‌یابد. کاربرانی که نمی‌خواهند مستقیماً در پروتکل اجماع شرکت کنند، قادر به انتخاب نماینده و سپردن حقوق خود به آن‌ها هستند.

🔸 ابتکار آموزشی

تزوس برای تشویق توسعه‌دهندگان برای مطالعه این پلتفرم، کمک هزینه‌های مالی قابل توجهی به میزان حداقل ۳۰ میلیون دلار کنار گذاشته شده و با همکاری دانشگاه کینگزلند (Kingsland University)، به دنبال فراهم کردن آموزش آنلاین در این زمینه است.

📜 تاریخچه بحث‌برانگیز بنیانگذاران تزوس

🔸 آرتور بریتمن

تزوس محصول فکری آرتور بریتمن (Arthur Breitman)، متخصص کامپیوتر است که در آگوست ۲۰۱۴ تحت نام مستعار L.M. Goodman، وایت‌پیپر تزوس را منتشر کرد. پس از آن بریتمن در همان سال شرکتی به نام Dynamic Ledger Solutions را در ایالت دلاویر تأسیس کرد و سمت مدیر اجرایی آن را بر عهده گرفت.

آرتور و همسرش کتلین (Kathleen)، کارمند سابق مؤسسه بریجواتر و R۳، بعد از جذب ناموفق سرمایه توسط روش‌های سنتی، به‌منظور افزایش منابع مالی برای ساخت پلتفرم تزوس تصمیم به برگزاری عرضه اولیه سکه (ICO) گرفتند.

تزوس در جولای ۲۰۱۷ و طی عرضه اولیه سکه ۲۳۲ میلیون دلار سرمایه جذب کرد و بریتمن بنیاد تزوس را در زوگ سوئیس تأسیس کرد. بریتمن از یوهان گورز (Johann Gevers) درخواست کرد تا ریاست بنیاد را برعهده بگیرد. از طرفی قرار بود که بنیاد تزوس، شرکت داینامیک لجر سولوشن بریتمن را به همراه مالکیت معنوی کد منبع تزوس در خود ادغام کند. ولی همه‌چیز طبق برنامه پیش نرفت و بین بریتمن و گورز اختلافاتی به وجود آمد.

اساساً رئیس و عضو هیئت مدیره بنیاد تزوس کنترل دارایی‌هایی که توسط ICO به‌دست آمده بود را در دست داشت و عدم تفاهم‌ها به خاطر کسانی که گورز برای اداره تزوس روی کار آورده بود، موجب اختلافات شد.

نقشه از این قرار بود که توکن‌های عرضه اولیه باید به مشارکت‌کنندگان تحویل داده و بلاک چین تزوس به صورت یک نرم‌افزار رایگان راه‌اندازی می‌شد. علاوه بر این بریتمن سعی کرد گورز را کنار بزند که در نهایت نه تنها موجب جنجال عمومی بین بریتمن و گورز شد، بلکه بین جامعه تزوس و شرکت آرتور (DLS) هم اختلافات شدیدی به وجود آمد.

🔸 یوهان گورز

شرکت DLS که متعلق به بریتمن بود، خیلی زود از سوی کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) تحت فشارهای قانون‌گذاری مبنی بر اینکه توکن‌های تزوس باید به عنوان اوراق بهادار در نظر گرفته شوند، قرار گرفت. همچنین این موضوع مطرح شد که مبالغ به سرمایه‌گذاران برگشت داده شوند اما در نهایت SEC با آن موافقت نکرد. در نهایت گورز و هیئت‌مدیره بنیاد تزوس به‌صورت داوطلبانه در فوریه ۲۰۱۸ انصراف دادند و دو تن از فعالان مورد حمایت بریتمن، به نام‌های مایکلمانی و راین جپرسون جایگزین آن‌ها شدند.

بروزرسانی‌های اندکی در چند ماه آتی برای تزوس ارائه شد که سبب عصبانیت سهام‌داران شده بود.

سپس در ماه ژوئن سال ۲۰۱۸، بنیاد تزوس اعلام کرد که شرکت‌کنندگان در عرضه اولیه سکه باید سیاست‌های شناخت مشتری و ضد پول‌شویی (KYC/AML) را تکمیل کنند. البته گفتنی است که این خواسته با واکنش منفی از سوی جامعه تزوس روبرو شد.

📈 تاریخچه قیمت تزوس

این ارز دیجیتال که در نیمه دوم ۲۰۱۷ به برخی صرافی‌ها اضافه شد، در ماه دسامبر همان سال به همراه بیت‌کوین رشد شدیدی را تجربه کرد و ارزش هر سکه آن به بیش از ۱۰ دلار نیز رسید. رشد قابل توجه دیگری که این ارز دیجیتال از خود نشان داد و با افزایش حجم معاملات نیز روبرو شد، از اوایل سال ۲۰۱۹ شکل گرفت و موجب ۳ برابر شدن قیمت تزوس شد، ولی اختلافات درونی و تضعیف تیم تزوس باعث افت شدید قیمت آن تا ۰.۳ دلار شد و سپس به آرامی افزایش مجدد قیمت را شروع کرد تا در می ۲۰۲۱ به سطح قیمت ۶.۵ دلار رسید. در سال‌های اخیر قیمت تزوس با نوساناتی همراه بوده و در سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۵ تا ۳.۵ دلار در نوسان است.

🧩 بلاک چین موازی و پوسته شبکه (Network Shell) تزوس

حاکمیت منحصربه‌فرد و ظرفیت‌های خود اصلاحگری تزوس از طریق پوسته شبکه آن امکان‌پذیر شده است. برای درک چگونگی کار کردن پوسته شبکه باید پروتکل بلاک چین‌های معمولی را به سه زیرپروتکل اصلی و متمایز از هم تقسیم کنیم:

تزوس دارای سه بلاک چین موازی است:

🔸 Mainnet: جایی است که تزوس یک ارزش دلاری واقعی دارد و همچنین جایی است که شبکه غیرمتمرکز، تراکنش‌ها را در سرتاسر شبکه بین نودها (مشارکت‌کنندگان در شبکه) مشخص می‌کند.

🔸 Alphanet: ایجاد تغییراتی در این زیرپروتکل معمولاً به عنوان یک سافت فورک شناخته می‌شود و اغلب زنجیره دیگری پس از اعمال آن‌ها ادامه پیدا نمی‌کند. فرایند استخراج تا به کارگیری امضاهای دیجیتال در تأیید تراکنش‌ها توسط این پروتکل انجام می‌شود.

🔸 Zeronet: یک شبکه آزمایشی edge است که عمدتاً توسط توسعه‌دهندگان مرکزی مورد استفاده قرار می‌گیرد و معمولاً بارها و بارها در طول روز تنظیم مجدد می‌شود.

در واقع وظیفه پوسته شبکه، حفظ و ارائه بهترین زنجیره شناخته شده به کلاینت‌هاست. قسمتی از تزوس به زبان برنامه‌نویسی اکمل (OCaml) نوشته شده و پوسته شبکه در آن قابلیت شناسایی بلاک‌ها، تراکنش‌ها و پروتکل‌ها را دارد.

ماژول‌های زبان اوکمل برای اصلاح مستقیم پروتکل فعلی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. همچنین پوسته شبکه مانع از حملات دی‌داس (DDoS) به سوی شبکه می‌شود. در واقع مهمترین قابلیت پلتفرم تزوس قابلیت پیاده‌سازی پروتکل‌هایی با ویژگی اصلاح‌پذیری خودشان است.

⚡ اثبات سهام سیال (Liquid Proof of Stake – LPoS)

پیاده‌سازی اثبات سهام ترکیب بهینه‌ای از مفاهیم مختلفی مانند اسلشر (Slasher)، زنجیره فعال (Chain of Activity) و اثبات سوزاندن (Proof of Burn) است. تزوس به جای استخراج یا ماینینگ از فرایندی به نام بیکینگ (Baking) استفاده می‌کند. ایجاد بلاک‌ها در این سازوکار توسط سهام‌داران صورت می‌گیرد؛ به این نحو که به جای حل یک معمای ریاضی پیچیده، هنگامی می‌توانند یک بلاک جدید ایجاد کنند که توکن تزوس (Tezzie) به صورت تصادفی برای ایجاد بلاک انتخاب شود.

اما هیچ الزامی برای شرکت کردن همه در این فرایند وجود ندارد. کاربرانی که قصد شرکت نکردن در رأی‌دهی را دارند، می‌توانند با انتخاب یک نماینده برای سکه‌هایشان قدرت رأی‌دهی خود را در اختیار آن‌ها قرار دهند. به بِیکرها چند هفته پیش از آغاز رأی‌دهی اطلاع داده می‌شود تا توکن‌های ضمانت (Bond) را که یک سپرده پویاست، ایجاد کنند.

Bakerها کسانی هستند که بیکینگ را انجام می‌دهند و برای امن نگه داشتن شبکه، پاداش دریافت می‌کنند. اگر یک بیکر تقلب کند، در روشی به نام اسلشینگ (slashing) سهام و توکن‌هایش ضبط می‌شود. به این روش استخراج ارز تزوس، الگوریتم اجماع اثبات سهام لیکوئید هم گفته می‌شود که ترکیب خوبی از الگوریتم اثبات سهام (PoS) و اثبات سهام نمایندگی شده (DPoS) است. ارز دیجیتال Tezos اکنون علاوه بر تعداد قابل توجهی از کاربران عادی، بیش از ۶۰۰ «بیکر» (Baker) دارد که وظیفه تولید بلاک‌های جدید را بر عهده دارند.

💰 استیک کردن تزوس

دارنده تزوس باید کوین‌های خود را در یک قرارداد هوشمند استیک کند و از این طریق توکن‌های خود را به یک «بِیکر» خاص واگذار کند. بیکرها متناسب با تعداد کوین‌هایی که در قرارداد هوشمند قفل کرده‌اند برای کارشان پاداش می‌گیرند.

📱 برنامه‌های غیرمتمرکز و قراردادهای هوشمند در تزوس

پروتکل تزوس برنامه‌های غیرمتمرکز را پشتیبانی می‌کند. این برنامه‌ها به صورت خودکار اجرا می‌شوند، بدین معنی که آنها برای انجام عملکردهای خود به هیچ‌گونه اجازه یا مداخله شخص ثالث نیاز ندارند. اساساً، برنامه‌های غیرمتمرکز موارد استفاده از شبکه تزوس را گسترش می‌دهند. برنامه‌های غیرمتمرکز زیادی بر بستر پروتکل تزوس ساخته شده‌اند از جمله:

🔸 برنامه کریک تز (CricTez)، یک برنامه ورزشی فانتزی مبتنی بر توکن‌های غیرقابل معاوضه (NFT) برای ورزش کریکت
🔸 کالامینت (Kalamint)، یک بازار NFT تحت حاکمیت جامعه
🔸 استِبلی (Stably)، یک استیبل‌کوین با پشتوانه دلار آمریکا
🔸 پروتکل رپ (Wrap)، پل میان اتریوم و تزوس

🔐 کیف پول تزوس

تراست والت، اتمیک (Atomic Wallet)، پریتی ساینر (Parity Signer)، پولکادات (Polkawallet)، مث (Math Wallet)، ایر گپ (AirGap)، سیف پل (SafePal)، کوساما اپ (Kusama Ledger App) و کیف پول‌های سخت‌افزاری و کاغذی

کیف پول گالئون (Galleon)

در صورتی که قصد نگهداری تزوس بر روی دسکتاپ دارید، می‌توانید از کیف‌پول گالئون که برای پلتفرم‌های ویندوز، لینوکس و مک او اس ارائه شده، استفاده کنید.

بهترین روش خرید: خرید از صرافی ارز دیجیتال ایرانی یا از صرافی رمزینکس

🔄 تزوس چه تفاوتی با اتریوم دارد؟

تزوس بسیار شبیه به اتریوم طراحی شده اما سه تفاوت مهم بین این دو پلتفرم وجود دارد و یک کپی‌برداری از آن نیست:

۱. حاکمیت

بلاک چین تزوس از یک سیستم حاکمیت روی زنجیره (on-chain governance) بهره می‌برد. در این سیستم توسعه‌دهندگان می‌توانند پروپوزال‌های به‌روزرسانی خود را به شبکه تزوس ارائه کنند و دارندگان توکن XTZ می‌توانند رأی دهند کدام به‌روزرسانی پیاده‌سازی شود. در این سیستم حاکمیت نسبت به سیستم حاکمیت اتریوم که به‌وسیله بنیاد اتریوم مدیریت می‌شود، تمرکززدایی بیشتری دیده می‌شود.

۲. مکانیسم اجماع

شبکه تزوس از مکانیسم LPoS بهره می‌برد که ترکیبی از مکانیسم اثبات سهام خالص و اثبات سهام تخصیص داده شده است.

۳. زبان برنامه‌نویسی

اتریوم از زبان برنامه‌نویسی سطح بالای سالیدیتی (Solidity) بهره می‌برد، تزوس از زبان برنامه‌نویسی مایکلسون (Michelson) استفاده می‌کند. این زبان به بهبود امنیت قراردادهای هوشمند کمک کرده و از وجود باگ‌ها در آن جلوگیری می‌کند.

⚠️ معایب ارز دیجیتال تزوس (XTZ)

🔸 شبکه نابالغ: تمرکز اصلی تیم توسعه‌دهنده ارز دیجیتال تزوس همواره به سمت زبان برنامه‌نویسی آن منعطف بوده و این موضوع به احتمال زیاد به ضرر سایر بخش‌ها تمام شده است. تاکنون تعداد قابل توجهی از کاربران به سمت این شبکه جذب شده‌اند، ولی با این حال تزوس هنوز هم یک شبکه جوان محسوب می‌شود و پتانسیل آن هنوز به صورت کامل محقق نشده است. در صورت پذیرش ارز دیجیتال Tezos توسط طیف وسیعی از کاربران، اطمینانی در مورد ثابت ماندن هزینه کارمزد و سرعت تراکنش‌های آن وجود ندارد و توسعه‌دهندگان نیز در این مورد سکوت کرده‌اند.
🔸 جنجال‌های گذشته: در گذشته مشکلات قانونی تزوس باعث شد یکی از چهره‌های مهم این پلتفرم (یوهان گورز) از آن جدا شود. اگرچه از آن زمان تاکنون تزوس موفق شده وجهه عمومی خود را تا حد زیادی بهبود دهد و اکنون به نظر می‌رسد یک سازمان باثبات باشد، مشخص نیست که در صورت به وجود آمدن اختلاف مجدد بین رهبران این پروژه چه نتایجی رقم خواهد خورد.

🔮 تحلیل ارز دیجیتال تزوس و پیش‌بینی در مورد آینده آن

در حال حاضر شرکت‌های زیادی از جمله کوین بیس (Coinbase) و بایننس (Binance)، خدمات استیکینگ Tezos را برای کاربران فراهم می‌کنند. اگر تعداد صرافی‌هایی که این خدمات را برای دارندگان ارز XTZ ارائه می‌دهند افزایش یابد، امکان افزایش قیمت تزوس نیز وجود دارد. فراهم کردن امکان کسب درآمد برای دارندگان این ارز دیجیتال یک انگیزه قوی محسوب می‌شود و در نتیجه، تقاضا برای خرید تزوس هم می‌تواند افزایش پیدا کند که طبعاً افزایش قیمت را در پی خواهد داشت. بنابراین می‌توان گفت که موفقیت بخش استیکینگ و کسب درآمد ارز دیجیتال Tezos برای رشد قیمت آن در آینده حیاتی خواهد بود. تزوس هنوز مسیر طولانی را پیش روی خود می‌بیند و اگر قصد رقابت با رمزارزهایی همچون ترون (TRON)، نئو (NEO) و فانتوم (Fantom) را دارد، باید اقدام به جذب توسعه‌دهندگان اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز کرده تا به این شکل کاربری شبکه خود را گسترش دهد.

📝 نتیجه‌گیری

نوآوری‌های پلتفرم تزوس در حوزه‌های الگوریتم اجماع، تأمین امنیت قراردادهای هوشمند و روش‌های به‌روزرسانی جدید، قابل تحسین هستند. اما هنوز راه درازی را پیش رو دارد و باید تعدادی زیادی از توسعه‌دهندگان برنامه‌های غیرمتمرکز را جذب کند. کمک هزینه‌های مالی ارز دیجیتال Tezos برای همین منظور کنار گذاشته شده‌اند، ولی میزان تأثیرگذاری آنان مشخص نیست. علاوه بر این، عدم تمرکز این پلتفرم روی استفاده‌های تجاری دادوستد و تجربه کاربری نیز می‌تواند رشد محبوبیت این پلتفرم را در میان کاربران عادی با مشکل مواجه کند.

امروزه بسیاری از بلاک‌چین‌ها ادعا می‌کنند برای مشکلات مقیاس‌پذیری، امنیت و محیط زیست، راه‌حل‌های بزرگی دارند، ولی این شبکه، نوآوری‌های منحصر به فردی ارائه داده، با این وجود پایایی، امنیت و کاربرد عملی در این زمینه هنوز به طور کامل محقق نشده است. شاید با یک سازوکار که امکان رشد خودکار را به پلتفرم می‌دهد، تزوس بتواند مدل تازه‌ای از اداره‌ی درون‌زنجیره‌ای برای شبکه‌های غیرمتمرکز مقیاس‌پذیر به ارمغان آورد.